دختری نوجوان در حالی که سرش را با ناامیدی در دست گرفته، به تلفن همراهش نگاه میکند.
سالهای نوجوانی میتواند دورهای باشد که بهشدت با راهبردهایی همنوا شود که شبکههای اجتماعی برای به دام انداختن کاربران در چرخهای معیوب و دشوار برای خروج از آن طراحی کردهاند.
© Halfpoint / Shutterstock
اولیویا روت-دلگادو
مدیر پروژههای علمی،
آژانس ملی ایمنی سلامت غذا، محیط زیست و کار فرانسه (Anses)
توماس بایو
مدیر پروژهٔ اجتماعی-اقتصادی،
آژانس ملی ایمنی سلامت غذا، محیط زیست و کار فرانسه (Anses)
اختلالات اضطرابی-افسردگیِ ترکیبی (MADD) و افکار خودکشی، قلدری آنلاین، کاهش عزتنفس، مصرف الکل، کانابیس و مواد روانگردان… شبکههای اجتماعی از آسیبپذیری جوانان سوءاستفاده میکنند و عملاً به تقویت برخی اختلالاتی کمک میکنند که نوجوانان مستعد آنها هستند.
این نتیجهٔ گزارش گستردهای است که توسط آژانس ملی ایمنی سلامت غذا، محیط زیست و کار فرانسه (Anses) منتشر شده و سازوکارهای پشت ابزارهای بازاریابی دیجیتال را که برای هدفگیری آسیبپذیریها و نقاط ضعف عاطفی خاص دوران نوجوانی طراحی شدهاند، واکاوی میکند.
اولیویا روت-دلگادو و توماس بایو از اعضای تیم Anses هستند که پروژهٔ پژوهشی را هماهنگ کردهاند. آنها پیشنهاد دادند یافتههای اصلی این گزارش تازه را ارائه دهند.
گفتوگو با The Conversation
چه چیزی گزارش Anses با عنوان «تأثیر استفاده از شبکههای اجتماعی بر سلامت روان نوجوانان» را بیسابقه میکند؟
اولیویا روت-دلگادو:
این ارزیابی کارشناسی حاصل پنج سال پژوهش و بررسی بیش از هزار مقالهٔ تخصصی است. این کار از نظر نوآوری و گستردگی، و تا جایی که ما میدانیم، در میان نهادهای عمومیای مانند Anses بینظیر است.
برای نخستینبار، برخی سازوکارهایی که به شیوهٔ عملکرد شبکههای اجتماعی اشاره دارند، مستقیماً به پیامدهایی که سلامت نوجوانان را تحت تأثیر قرار میدهند، پیوند داده شدهاند. این سازوکارها با عنوان «الگوهای تاریک» (dark patterns) شناخته میشوند (یادداشت سردبیر: این الگوها برای جلب توجه کاربران و کسب درآمد از آن طراحی شدهاند و اشکال گوناگونی دارند که لزوماً به شبکههای اجتماعی محدود نمیشوند؛ برای مثال، برخی از آنها در سایتهای خرید آنلاین نیز به کار میروند).
دوران نوجوانی دورهای آسیبپذیر است، زیرا مغز هنوز در حال رشد و تکامل است. در این مرحله، دختران و پسران نوجوان تغییراتی را در نحوهٔ پردازش و مدیریت احساسات خود، بهویژه در مدارهای پاداش مغز، تجربه میکنند. آنها همچنین نسبت به بافت اجتماعی حساسترند، امری که میتواند رفتارهای پرخطر را، بهخصوص در حضور همسالان، تقویت کند. این دوره همچنین زمانی است که آسیبپذیری نسبت به اختلالات سلامت روان افزایش مییابد.
توماس بایو:
در دوران نوجوانی، فرهنگی شکل میگیرد که به تقابل با دیگران، میل به ارتباطگیری و شکلگیری شخصیت از طریق آزمودن هنجارهای اجتماعی تشویق میکند. مجموع این عوامل ما را به گروه سنی ۱۱ تا ۱۷ سال میرساند؛ سنی که این گرایشها در آن بروز مییابند.
مأموریت Anses بهعنوان یک نهاد سلامت عمومی، ارزیابی خطرات سلامت است. با این حال، در فصلهای مربوط به شیوههای استفاده و حفظ روابط بیننسلی، این گزارش کارشناسی به اثرات بالقوهٔ مثبت شبکههای اجتماعی و انگیزههایی که مشارکت نوجوانان را تشویق میکند نیز اشاره میکند.
گزارش به آثار نگرانکنندهای از شبکههای اجتماعی بر نوجوانان اشاره میکند؛ از جمله اختلالات اضطرابی-افسردگی، افکار خودکشی یا خودآزاری. چه سازوکارهایی در این میان دخیلاند؟
ا.ر.-د.:
در میان سازوکارهایی که برجسته و بررسی کردهایم، رابطهای کاربری گمراهکننده (یا دستکاریکننده) و همچنین الگوریتمهایی قرار دارند که محتوای شخصیسازیشده تولید میکنند. همهٔ اینها معادل جلب توجه هستند و کاربران شبکههای اجتماعی را با ارائهٔ محتوایی هرچه هدفمندتر یا افراطیتر، درگیر نگه میدارند.
برای مثال، اگر یک دختر یا پسر نوجوان حتی یکبار عبارت «خودآزاری» را جستوجو کند، این نوع محتوا بارها و بارها به او پیشنهاد میشود و میتواند او را در یک چرخهٔ منفی گرفتار کند.
ت.ب.:
جلب توجه، در خدمت مدل کسبوکاری است که این پلتفرمهای آنلاین را پشتیبانی میکند. این کار به آنها امکان دسترسی به حجم عظیمی از دادهها را میدهد که میتوانند از آنها بهرهبرداری کنند و همزمان به فروش فضای تبلیغاتی نیز کمک میکند.
پلتفرمهای آنلاین از درگیر نگه داشتن کاربران سود میبرند؛ با دو راهبرد اصلی: از یکسو، ارائهٔ محتوای شخصیسازیشده با استفاده از الگوریتمهایی هرچه کارآمدتر که کاربران را در حلقهای اطلاعاتی گرفتار میکنند، و از سوی دیگر، برجستهسازی محتوایی که بیشترین تأثیر را دارد.
الگوهای تاریک از تکنیکهای آشنایی مانند لایکها، اعلانها، اسکرول بیپایان، پخش خودکار ویدئوها (reels) و غیره استفاده میکنند. این الگوهای طراحی فریبنده، بهدقت ساخته شدهاند تا افراد را وادار به انجام کارهایی کنند که در شرایط عادی انجام نمیدادند.
دوران نوجوانی بهشدت با این «راهبردهای فشار» که شبکههای اجتماعی به کار میگیرند، همخوانی دارد. در Anses، ما شاهد چالشهای بزرگ سلامت عمومی هستیم؛ جایی که عرضه و تقاضا، بهاصطلاح، به هم میرسند. ترکیبی که حاصل میشود، بالقوه انفجاری است!
در مورد اختلالات سلامت روان، قلدری، مصرف الکل، دخانیات و کانابیس و سایر رفتارهای پرخطر، آیا شبکههای اجتماعی پدیدههای از پیش موجود را تشدید میکنند؟
ا.ر.-د.:
کاملاً. شبکههای اجتماعی یک فضای اجتماعی هستند. آنها به مشکلاتی که در جامعه وجود دارد—از کلیشههای جنسیتی گرفته تا ترویج مصرف مواد—تریبون و پژواک میدهند.
ت.ب.:
شبکههای اجتماعی به اجتماعیشدن و ساخت اجتماعی نوجوانان کمک میکنند و تداومی با دنیای آفلاین فراهم میآورند؛ با تمام جنبههای مثبت و منفی آن. هیچ مرز نفوذناپذیری میان آنچه در دنیای واقعی رخ میدهد و آنچه در شبکههای اجتماعی اتفاق میافتد، وجود ندارد.
آیا قواعد موجود برای حفاظت از خردسالان در جامعه باید به شبکههای اجتماعی نیز تعمیم یابد؟
ا.ر.-د.:
این دقیقاً اصل بنیادین «قانون خدمات دیجیتال» (Digital Services Act) است. چارچوب نظارتی اروپا برای خدمات دیجیتال میکوشد محتوای آنلاین در پلتفرمهای بسیار بزرگ را پایش کند، با این منطق که: «آنچه در دنیای آفلاین غیرقانونی است، در دنیای آنلاین نیز غیرقانونی است.»
ت.ب.:
این دغدغه یکی از توصیههای کلیدی گزارش Anses را شکل میدهد: اینکه کاربران زیر ۱۸ سال فقط به شبکههای اجتماعیای دسترسی داشته باشند که بهطور خاص برای حفاظت از خردسالان طراحی و پیکربندی شدهاند. هدف ما حذف کامل شبکههای اجتماعی نیست، بلکه ایجاد راهحلهای فنی است تا این فضا برای نوجوانان امن باشد، و Anses از پلتفرمها میخواهد در این زمینه پاسخگو باشند.
در ادامه، گفتوگوی نوجوانان دربارهٔ عادات استفاده از شبکههای اجتماعی با همسالان، والدین، معلمان یا مربیان جوانان میتواند بسیار مفید باشد. با این حال، این موضوع نباید مسئولیت نهادهای عمومی و پلتفرمهای آنلاین را در اتخاذ راهبردهای جمعی برای امنسازی فضای شبکههای اجتماعی برای نوجوانان، کمرنگ کند.
گزارش، پیوندهایی میان استفاده از شبکههای اجتماعی و برخی اختلالات نشان میدهد، بدون آنکه رابطهٔ علت و معلولی روشنی را اثبات کند. چرا؟
ا.ر.-د.:
بحث علت و معلول همچنان چالشبرانگیز است. درست است که ارزیابی کارشناسیای که به آن تکیه کردهایم، بسیار متراکم و مستند است. روششناسی ما محکم است، اما به یک «بدنهٔ شواهد» قطعی متکی نیست. با این حال، میتوانیم از وجود ارتباطات قوی میان استفاده از شبکههای اجتماعی و اختلالاتی که ذکر کردهایم، دفاع کنیم؛ ارتباطاتی که سازوکارهای زیربنایی آنها را نیز بهصراحت توضیح دادهایم.
برای نمونه، در مورد خواب، عوامل متعددی دخیلاند. وقتی نوجوانان شبها پیش از خواب به شبکههای اجتماعی مراجعه میکنند، قرار گرفتن در معرض نور آبی صفحهنمایشها میتواند زمان به خواب رفتن را طولانی کند، زیرا با تحریک هوشیاری شناختی، مدت خواب را کاهش میدهد. آثار بلندمدت کمخوابی مزمن بر سلامت روان و جسم بهخوبی مستند شده است. افزون بر این، محرکهای هیجانی ناشی از استفاده از شبکههای اجتماعی نیز میتوانند مانع خواب شوند. شواهد فراوانی در حمایت از این موضوع وجود دارد. با این حال، اثرات مشخص شبکههای اجتماعی بر خواب دختران و پسران نوجوان به شیوهٔ استفادهٔ آنها نیز بستگی دارد.
بهطور مشابه، در مورد اختلالات اضطرابی-افسردگی یا افکار خودکشی، نوع محتوای ارائهشده نقش تعیینکنندهای دارد. عامل «خیابان دوطرفه» نیز باید در نظر گرفته شود. توضیح میدهم: نوجوانی که از پیش از نظر روانی脆弱 است، احتمال بیشتری دارد که به شبکههای اجتماعی مراجعه کند. الگوریتمهای طراحی محتوا ضعفهای عاطفی او را تشخیص میدهند و محتوای هیجانی پیشنهاد میکنند. و دقیقاً به این شکل است که نوجوانان در یک چرخهٔ منفی گرفتار میشوند. اثبات رابطهٔ علت و معلولی در چنین بازخوردها و اثرات دوسویهای، بسیار دشوارتر است.
در مورد تأثیر شبکههای اجتماعی بر تصویر بدنی نیز، شواهد قانعکنندهای داریم که سازوکارهای مشابهی را نشان میدهند؛ مبتنی بر مواجههٔ مکرر با محتوایی که مردان عضلانی و زنان بسیار لاغر را ستایش میکند.
به نظر میرسد دختران نسبت به پسران حساسترند. علت چیست؟
ت.ب.:
این یکی از یافتههای کلیدی گزارش است. دختران بهوضوح گروهی بسیار آسیبپذیر در شبکههای اجتماعی از نظر خطرات سلامت هستند، و این فقط به تأثیر بر تصویر بدنی محدود نمیشود. تعداد دخترانی که در شبکههای اجتماعی مورد قلدری قرار میگیرند، قربانی تحقیر جنسیتی و فشارهای اجتماعی میشوند، بیشتر از پسران است. دختران توجه بیشتری به آنچه در شبکههای اجتماعی رخ میدهد و به نظراتی که منتشر میشود، نشان میدهند.
جوامع LGBTQIA+ نیز گروهی با خطر بالا در شبکههای اجتماعی محسوب میشوند. آنها بیشتر در معرض قلدری آنلاین قرار میگیرند که یکی از خطرات مرتبط، بهویژه برای سلامت روان، است.
گزارش Anses تأکید میکند که میزان زمان صرفشده در شبکههای اجتماعی تنها عامل مهم نیست.
ت.ب.:
زمان استفاده مفید است، اما بهتنهایی برای درک کامل موضوع کافی نیست. دانستن اینکه کاربران چه مدت در شبکههای اجتماعی وقت میگذرانند، به ما امکان میدهد برخی عوامل سلامت مانند کمتحرکی را بررسی کنیم، هرچند ابزارهای «دیجیتال نومد» برای اتصال به شبکههای اجتماعی رو به افزایشاند. اندازهگیری زمان استفاده همچنین در مورد استفادهٔ شبانه، که میتواند بر خواب اثر بگذارد، بسیار ارزشمند است.
با این حال، میدانیم که فهم شیوههای استفاده از شبکههای اجتماعی برای بررسی برخی پیامدهای سلامت ضروری است. مهم است بدانیم افراد در شبکههای اجتماعی چه میکنند: پست گذاشتن، لایک کردن، خواندن نظرات، ویرایش عکسها و میزان درگیری هیجانی. موضوع، تقابل رویکردها نیست، بلکه تکمیل آنهاست.
گزارش شما به تأثیر ابزارهای دیجیتال بسیار جدید مانند تیکتاک یا چتباتهای هوش مصنوعی کمتوجه بوده است. آیا میتوان فرض کرد این فناوریها نیز خطرات سلامت روان را افزایش میدهند؟
ا.ر.-د.:
ارزیابی کارشناسی Anses بر بیش از هزار مقاله متکی است که عمدتاً بین سالهای ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۱ منتشر شدهاند. با توجه به زمان صرفشده برای پژوهش و تدوین گزارش، فناوریهایی که مطالعات بر آنها تمرکز داشتند، بهطور طبیعی دستخوش تغییر شدهاند. با این حال، ما بر هستهای مشترک از سازوکارها تکیه کردهایم؛ مانند رابطهای فریبنده (الگوهای تاریک) و الگوریتمهای شخصیسازی محتوا که با خطرات سلامت مرتبطاند.
بنابراین، نتیجهگیریها و توصیههای ما به شبکههای اجتماعی جدیدتر نیز قابل تعمیم است. در مورد هوش مصنوعی و چتباتها، Anses توصیه میکند که این موضوع محور گزارشهای آینده قرار گیرد.
در توصیهها، مشارکت دادن نوجوانان در برنامههای پیشگیری از خطر پیشنهاد شده است.
ا.ر.-د.:
Anses به جوانان فرصت میدهد در پژوهشهای ما مشارکت کنند، زیرا آنها بهتر از هر کس دیگری میدانند چه چیزی آنها را به استفاده از شبکههای اجتماعی ترغیب میکند؛ چرا که خودشان خالق و مروج شیوههای جدید استفادهاند. این امر، مشارکت آنها در گفتوگو و تعیین مرزها با والدین و معلمان را مهمتر میکند و باعث میشود بیشتر به قواعدی پایبند باشند که خودشان در تدوین آن نقش داشتهاند. از جمله توصیهها، Anses بر ضرورت ترویج فضاهایی تأکید کرده است که جوانان بتوانند تجربههای آنلاین خود را با یکدیگر به اشتراک بگذارند.
ت.ب.:
و دوباره یادآوری میکنم: Anses توصیه به ممنوعیت کامل شبکههای اجتماعی نمیکند، بلکه خواستار بازطراحی کامل شیوهٔ طراحی این شبکههاست تا به سلامت نوجوانان آسیب نزنند.
مصاحبه: لیونل کاویکیولی و ویکتوار اِنسونده
The Conversation France
اگر بخواهی، میتوانم در گام بعدی:
-
همین متن را برای ارسال به یک نشریه یا نهاد فارسیزبان ویرایش ژورنالیستی کنم
-
یا نسخهٔ انگلیسی را برای ایمیلزدن به رسانههای بینالمللی آمادهسازی کنم
-
یا پیوندش بدهم به بحثهایی که قبلاً دربارهٔ نوجوانان، رسانه و سلامت روان مطرح کردهای
هر طور دوست داری، ادامه بدهیم
