تبریز امروز:
سوفیا کیشکوفسکی
۲۳ فوریه ۲۰۲۶
در طول چهار سالی که از تهاجم تمامعیار روسیه میگذرد، میراث فرهنگی اوکراین بهطور مداوم هدف حمله قرار گرفته است. صلح همچنان دور از دسترس به نظر میرسد. در حالی که بخش عمده بودجههای بینالمللی بر نیازهای فوری بشردوستانه و تأمین تسلیحات برای اوکراین متمرکز شده است، وزارت فرهنگ این کشور و مجموعهای از سازمانهای ملی و بینالمللی میراث فرهنگی تلاش میکنند حتی در میانه تداوم جنگ، روند بازسازی را پیش ببرند.
ابتکار تازهای با عنوان «صندوق میراث فرهنگی اوکراین» سال گذشته شکلگیری خود را آغاز کرد. این پروژه به برنامههای سازمانهایی از جمله یونسکو؛ آلیف (Aliph)؛ صندوق جهانی بناهای تاریخی؛ ایکروم (سازمان بیندولتی مستقر در رم)؛ و اوبمین—که در سال ۲۰۲۲ در ورشو برای کمک به موزههای اوکراینی از طریق پروژههای مشترک حفاظت از میراث ثبت شد—خواهد افزود.
وزارت فرهنگ اوکراین در پاسخ ایمیلی به پرسشهای روزنامه آرت نیوزپیپر نوشت: «تا ماه نوامبر، تجاوز روسیه منجر به تخریب یا آسیبدیدگی ۱٬۶۳۰ محوطه میراث فرهنگی و ۲٬۴۳۷ تأسیسات زیرساخت فرهنگی در سراسر اوکراین شده است. این خسارات نتیجه مستقیم حملات روزانه روسیه است. پاسخ مؤثر مستلزم تلاش مشترک جامعه بینالمللی است.»
صندوق میراث فرهنگی اوکراین که در چهارمین کنفرانس بازسازی اوکراین در رم در ژوئیه ۲۰۲۵ اعلام شد، «بهعنوان یک پلتفرم چنداهداکننده طراحی شده تا منابع بینالمللی را برای حفاظت، مرمت و توسعه میراث فرهنگی و فرهنگ آسیبدیده از جنگ در اوکراین بسیج کند»، به گفته وزارتخانه.
دانمارک، هلند و بریتانیا از جمله کشورهایی هستند که متعهد به مشارکت در این صندوق شدهاند و بهترتیب ۱۰ میلیون کرون دانمارک (۱٫۲ میلیون پوند)، یک میلیون یورو و ۲۰۰ هزار پوند تعهد مالی دادهاند. این صندوق ۱۳ پروژه اولیه مرمت را شناسایی کرده است، از جمله پنجره رز گوتیک کلیسای سنت نیکلاس در کییف که در سال ۲۰۲۳ بر اثر حمله موشکی روسیه آسیب دید.
یونسکو در حال انجام ارزیابی سریع جدیدی از خسارات و نیازهای بازسازی فرهنگ اوکراین است. آخرین ارزیابی این نهاد که به دسامبر ۲۰۲۴ بازمیگردد، رقم ۴٫۱ میلیارد دلار را برآورد کرده بود که ۳ میلیارد دلار آن هزینه بازسازی شهرهای تاریخی، بناها و محوطههاست. تاکنون صندوق میراث فرهنگی اوکراین ۳٫۵ میلیون یورو بسیج کرده است—رقمی که به گفته وزارت فرهنگ اوکراین، تنها بخش کوچکی از این نیاز را پوشش میدهد.
وزارت فرهنگ میگوید: «جنگ بهطور قابلتوجهی احتیاط اهداکنندگان را افزایش میدهد، ارزیابی ریسک را پیچیده میکند و توجه جهانی را به سمت نیازهای فوری بشردوستانه و امنیتی سوق میدهد. برای جامعه بینالمللی امروز، اولویت دادن به امنیت و حمایت از نیروهای مسلح اوکراین امری طبیعی و بدیهی است. برای حفاظت از فرهنگ، باید تجاوز روسیه متوقف و توانایی روسیه برای ادامه جنگ سلب شود.»
سازمان غیردولتی آلیف (Aliph) مستقر در سوئیس—که از فعالترین نهادها در اوکراین است—مسئولیت راهاندازی صندوق میراث فرهنگی اوکراین را در بروکسل بر عهده گرفته است. آلیف از سال ۲۰۲۲ تاکنون ۸ میلیون دلار هزینه کرده است؛ از انتقال آثار هنری موزهها به مکانهای امن در غرب اوکراین گرفته تا دیجیتالسازی بناها و مجموعهها، تثبیت محوطههای آسیبدیده و حمایت از متخصصان. نظام کمکهای اضطراری این سازمان به نهادهایی که با سلسلهای از بحرانها مواجه بودهاند—از حملات موشکی و پهپادی روسیه تا تهدید اشغال غیرقانونی توسط روسیه که پس از الحاق بخشهایی از مناطق خرسون و دونتسک مجموعههای مهم موزهای را به سرقت برد—امکان ادامه فعالیت داده است.
والری فرلان، مدیر اجرایی آلیف، میگوید: «اگر وضعیت امروز اوکراین و غزه را با شرایط ۱۵ سال پیش یا مقبرههای تیمبوکتو در سال ۲۰۱۲ مقایسه کنید، امروز درک گستردهتری از اهمیت میراث فرهنگی نسبت به ۱۵ سال پیش وجود دارد.»
دشواریهای بازسازی در زمان جنگ بهویژه در منطقه اودسا آشکار است؛ منطقهای که بنا بر اعلام یونسکو حدود ۸ درصد از کل خسارات واردشده به اوکراین را متحمل شده است. تاریخ چندفرهنگی این شهر بندری و موقعیت راهبردی آن در دریای سیاه، آن را هدف حملات مداوم موشکی روسیه قرار داده است؛ شهری که پوتین آن را متعلق به روسیه میداند و در پی تصاحب آن است.
اولکساندرا کووالچوک، معاون توسعه موزه ملی هنرهای زیبای اودسا، میگوید ساختمان موزه پس از حمله موشکی سال ۲۰۲۳ با کمک آلیف تثبیت شد، اما به دلیل مجاورت با بندر همچنان در معرض تهدید دائمی است. او میگوید موشکهای قدیمیتر «اونیکس» روسیه دقت کمتری دارند و هنگام هدف قرار دادن بندر، موزه را در معرض خطر قرار میدهند. کووالچوک که اندکی پس از ترک اودسا برای رفتن به بخارست با روزنامه آرت نیوزپیپر گفتوگو کرده، اظهار داشت حملات هوایی بیوقفه در ماه دسامبر آنقدر او را خسته کرده بود که هنگام حملات به خواب میرفت.
یونسکو تأمین مالی تثبیت و مرمت کلیسای جامع «تبدیل هیئت» در اودسا را بر عهده دارد؛ بنایی که در سال ۲۰۲۳ بر اثر حمله موشکی بهشدت آسیب دید. ایتالیا نیز در تأمین این بودجه مشارکت داشته و علاوه بر آن ۳۲٫۵ میلیون یورو برای سایر محوطههای آسیبدیده منطقه اودسا—از جمله موزه ملی هنرهای زیبای اودسا و فیلارمونیک اودسا—تعهد کرده است. ایتالیا همچنین در ایجاد «مرکز مدیریت میراث یونسکو در اودسا» مشارکت دارد.
یونسکو در پاسخ ایمیلی اعلام کرد: «نگرانیهای قابل درکی درباره سرمایهگذاری در بازسازی وجود دارد، زمانی که در صورت تداوم درگیریها ممکن است این محوطهها دوباره آسیب ببینند. با این حال، هرچه یک مناقشه طولانیتر شود، نیازها انباشتهتر و هزینه کلی بازسازی بالاتر میرود.»
در حالی که اوکراین همچنان منابع خود را بر جنگ متمرکز کرده است، دولت با این وجود ۱۶٫۱۴۵ میلیارد گریونا (۳۸۰ میلیون دلار) برای فرهنگ در بودجه ملی سال ۲۰۲۶ اختصاص داده است؛ افزایشی نزدیک به ۵۰ درصد نسبت به سال ۲۰۲۵.
وزارت فرهنگ تأکید کرده است: «جنگ یک واقعیت را بهروشنی آشکار کرده است: فرهنگ بخشی جداییناپذیر از امنیت ملی است. میراث فرهنگی تنها به ساختمانها یا مجموعهها مربوط نمیشود—بلکه به هویت، حافظه، ارزشها و تابآوری یک جامعه دموکراتیک مربوط است.»
